موتور الکتریکی قلب هر خودروی برقی است. عملکرد، راندمان و حتی تجربه رانندگی تا حد زیادی به نوع موتوری که در خودرو استفاده میشود وابسته است. برخلاف خودروهای سنتی که تقریباً همگی از موتورهای احتراق داخلی مشابه بهره میبرند، در خودروهای برقی تنوع بالایی از موتورهای الکتریکی وجود دارد؛ هرکدام با ویژگیها، مزایا و محدودیتهای خاص خود.
درک تفاوت بین موتورهای سنکرون (Synchronous)، آسنکرون (Asynchronous یا القایی)، موتورهای مغناطیس دائم (PMSM) و موتورهای رلوکتانسی (SRM) به ما کمک میکند بفهمیم چرا خودروسازان مختلف انتخابهای متفاوتی دارند و هر نوع موتور در چه شرایطی کارایی بهتری ارائه میدهد.
در این مقاله، به بررسی دقیق این موتورها، مقایسه عملکردشان و تأثیر آنها بر صنعت خودروهای برقی میپردازیم.
موتور سنکرون (Synchronous Motor)
موتور سنکرون همانطور که از نامش پیداست، با سرعتی ثابت و هماهنگ با فرکانس جریان برق حرکت میکند. در این نوع موتورها، روتور و میدان مغناطیسی استاتور همگام هستند.
مزایا
-
راندمان بالا حتی در سرعتهای پایین
-
گشتاور یکنواخت که تجربه رانندگی روانی را فراهم میکند
-
مناسب برای خودروهایی که نیازمند کنترل دقیق سرعت هستند
معایب
-
ساخت پیچیدهتر و هزینه بالاتر نسبت به بعضی انواع دیگر
-
نیازمند سیستم کنترل پیشرفته
کاربرد
بسیاری از خودروهای برقی مدرن، بهویژه مدلهایی که بر کارایی و مصرف بهینه انرژی تمرکز دارند، از این موتور استفاده میکنند.
موتور آسنکرون یا القایی (Asynchronous / Induction Motor)
این نوع موتور توسط نیکولا تسلا معرفی شد و امروزه یکی از پرکاربردترین موتورها در صنعت خودروهای برقی است. در موتور القایی، میدان مغناطیسی استاتور باعث القای جریان در روتور میشود و حرکت ایجاد میکند.
مزایا
-
مقاوم و بادوام در شرایط سخت
-
هزینه ساخت نسبتاً پایین
-
قابلیت تحمل بارهای سنگین
معایب
-
راندمان کمتر در مقایسه با موتورهای سنکرون و PMSM
-
نیاز به خنککاری مؤثر در توانهای بالا
کاربرد
خودروهای تسلا در نسلهای اولیه مدل S و X از موتورهای آسنکرون استفاده کردند. دلیل انتخاب تسلا مقاومت بالا و کارایی مناسب در سرعتهای متغیر بود.
موتورهای مغناطیس دائم سنکرون (Permanent Magnet Synchronous Motor – PMSM)
این موتورها نوعی از موتورهای سنکرون هستند که در روتور آنها آهنربای دائمی تعبیه شده است. این طراحی سبب افزایش راندمان و کاهش اتلاف انرژی میشود.
مزایا
-
راندمان بسیار بالا (بیش از ۹۰٪ در بسیاری از شرایط)
-
گشتاور قوی در سرعتهای پایین، مناسب برای شتابگیری سریع
-
طراحی جمعوجور و سبکتر
معایب
-
هزینه بالاتر به دلیل استفاده از فلزات کمیاب مانند نئودیمیم
-
وابستگی به زنجیره تأمین مواد معدنی
کاربرد
بیشتر خودروهای برقی امروزی، از جمله BYD Qin و بسیاری از مدلهای اروپایی و ژاپنی، از موتور PMSM استفاده میکنند.
موتور رلوکتانسی سوئیچشونده (Switched Reluctance Motor – SRM)
این نوع موتور بر اساس تغییر مقاومت مغناطیسی (Reluctance) کار میکند و به آهنربا یا سیمپیچ در روتور نیازی ندارد.
مزایا
-
هزینه تولید پایینتر به دلیل حذف آهنرباهای کمیاب
-
تحمل دما و شرایط سخت محیطی
-
طراحی سادهتر و مقاومتر
معایب
-
لرزش و نویز بیشتر در مقایسه با سایر موتورها
-
کنترل پیچیدهتر برای دستیابی به عملکرد روان
کاربرد
هرچند هنوز بهطور گسترده در خودروهای برقی استفاده نمیشود، اما بسیاری از خودروسازان روی توسعه این فناوری سرمایهگذاری کردهاند، چون میتواند جایگزینی اقتصادی برای PMSM باشد.

مقایسه انواع موتورهای الکتریکی در خودروهای برقی
برای درک بهتر تفاوتها، میتوانیم به صورت خلاصه ویژگیهای اصلی را مقایسه کنیم:
-
راندمان: PMSM و موتورهای سنکرون بیشترین راندمان را دارند.
-
هزینه: موتور آسنکرون و SRM ارزانتر هستند.
-
گشتاور و شتاب: PMSM بهترین عملکرد را در سرعتهای پایین ارائه میدهد.
-
دوام: موتور آسنکرون و SRM برای شرایط سخت مناسبترند.
چرا خودروسازان ترکیب موتورهای مختلف را انتخاب میکنند؟
بعضی از خودروسازان تنها به یک نوع موتور بسنده نمیکنند. مثلاً:
-
در برخی خودروهای هیبریدی برقی، از ترکیب PMSM برای راندمان بالا و موتور آسنکرون برای شرایط بار سنگین استفاده میشود.
-
در خودروهای چهارچرخ محرک برقی، ممکن است یک موتور PMSM در جلو و یک موتور القایی در عقب قرار گیرد تا بهترین تعادل بین راندمان و قدرت فراهم شود.
این ترکیبها نشان میدهد که انتخاب نوع موتور، به طراحی کلی خودرو و اهداف تولیدکننده بستگی دارد.
آینده موتورهای الکتریکی در خودروهای برقی
با افزایش تقاضا برای خودروهای برقی، رقابت شدیدی بین فناوریهای مختلف شکل گرفته است. پیشرفتهای اخیر نشان میدهد که:
-
استفاده از مواد جدید مغناطیسی میتواند هزینه PMSM را کاهش دهد.
-
توسعه سیستمهای کنترل پیشرفته، مشکل نویز و لرزش در SRM را به حداقل میرساند.
-
موتورهای آسنکرون همچنان بهعنوان گزینهای بادوام و اقتصادی باقی خواهند ماند.
به احتمال زیاد آینده متعلق به ترکیب فناوریهاست؛ جایی که هر خودروساز با توجه به نیاز بازار و استراتژی خود بهترین گزینه را انتخاب خواهد کرد.
نقش انتخاب موتور در تجربه رانندگی
نوع موتور تنها روی راندمان تأثیر نمیگذارد؛ بلکه تجربه رانندگی را هم شکل میدهد:
-
خودرو با موتور PMSM معمولاً شتاب نرم و بیصدا دارد.
-
موتور آسنکرون ممکن است در شتاب اولیه کمی کندتر باشد اما در سرعتهای بالا پایدارتر عمل میکند.
-
SRM ممکن است صدای بیشتری تولید کند، اما برای رانندگانی که به دوام و هزینه اهمیت میدهند گزینه جذابی است.
کدام موتور برای خودروهای برقی بهتر است؟
پاسخ این سؤال ساده نیست. هر نوع موتور نقاط قوت و ضعف خود را دارد.
-
اگر راندمان بالا و مصرف انرژی بهینه مهم باشد، PMSM بهترین انتخاب است.
-
اگر دوام و هزینه پایینتر اولویت داشته باشد، موتور آسنکرون یا SRM گزینه مناسبی است.
-
برای خودروهایی که به کنترل دقیق و تجربه رانندگی ممتاز نیاز دارند، موتورهای سنکرون عملکرد بهتری دارند.
در نهایت، آنچه اهمیت دارد تطبیق نوع موتور با نیاز مصرفکننده و استراتژی خودروساز است. با توجه به روند فعلی، انتظار میرود در سالهای آینده موتورهای ترکیبی و فناوریهای نوآورانه، مرزهای جدیدی در صنعت خودروهای برقی ترسیم کنند.
موتور خودروهای برقی و هیبریدی در سبد محصولات نبکا
شرکت نبکا در حال حاضر ۷ مدل از خودروهای BYD را در ایران عرضه میکند. هر یک از این خودروها از پیشرانههای متفاوتی بهره میبرند که ترکیبی از موتورهای تمامبرقی و سیستمهای هیبریدی پلاگین محسوب میشوند.
بهعنوان نمونه، BYD Dolphin و BYD Seagull از موتورهای الکتریکی سنکرون مغناطیس دائم (PMSM) استفاده میکنند که راندمان بالا، صدای کم و مصرف بهینه دارند. مدل Qin Plus EV هم یک خودروی تمامبرقی است که با موتور PMSM و توان بیش از ۲۰۰ اسب بخار، شتاب مناسبی را برای رانندگی روزمره فراهم میکند. در مقابل، نسخههای هیبریدی مانند Qin Plus DM-i، Qin L DM-i و Seal 07 DM-i از ترکیب موتور ۱.۵ لیتری بنزینی با یک یا چند موتور برقی استفاده میکنند. این ترکیب، امکان رانندگی تمامبرقی در مسافتهای شهری و رانندگی هیبریدی در سفرهای طولانی را فراهم میآورد و بردی بالاتر از ۱۰۰۰ کیلومتر را ممکن میسازد.
از سوی دیگر، BYD D1 که بیشتر برای حملونقل شهری و ناوگان تاکسی طراحی شده، به یک موتور الکتریکی با توان حدود ۱۳۶ اسب بخار مجهز است که از نوع سنکرون مغناطیس دائم بوده و برای رانندگی در محیطهای پرتردد شهری بهینهسازی شده است.
خودروی Skywell ET5 نیز که اولین خودروی برقی عرضه شده توسط نبکا به شمار میرود، از موتور مغناطیس دائم سنکرون استفاده میکند.